Bogdan Miś: Działo się (250)

Bogdan Miś Historia cywilizacji nauka Rozmaitości

25.08.2020

Kolejny tydzień (26 sierpnia — 1 września) przynosi — jak zazwyczaj — przegląd wydarzeń z przeszłości. Ograniczamy się w zasadzie do zdarzeń, związanych z nauką, techniką, kulturą — czyli z tym, co naprawdę ważne dla postępu cywilizacji. Zupełnie incydentalnie omawiamy wydarzenia polityczne.

Kryterium wyboru informacji chyba nie istnieje, a w każdym razie jest ogromnie subiektywne. Czasami skupiamy się na faktach tylko ciekawych, intrygujących albo po prostu zabawnych.

Oto te fakty:

26 sierpnia

1542 Francisco de Orellana (1511-1546) – hiszpański odkrywca i konkwistador, gubernator Nowej Andaluzji, jako pierwszy Europejczyk przepłynął po Amazonce do jej ujścia. Podczas drugiej wyprawy zaginął. Początkowo Amazonka nazywała się Rio Orellana, później zaczęto używać dla niej nazwy legendarnego plemienia wojowniczych kobiet żyjących nad rzeką. W Ekwadorze upamiętniono Orellanę nazywając jedną z prowincji Orellana, a jedno z miast Puerto Francisco de Orellana.

Obraz poświęcony Deklaracji, autor Jean-Jacques-François Le Barbier

1789 – Została ogłoszona Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela, dokument programowy rewolucji francuskiej. Wywodziła się z filozoficznych i politycznych nurtów Oświecenia (Jean-Jacques Rousseau, Monteskiusz, Denis Diderot, John Locke). W 1791 potępiona w liście pasterskim papieża Piusa VI, a w roku 2003 została wpisana na listę UNESCO Pamięć Świata. Ciekawostka: Wbrew apelom Nicolasa de Condorceta Konstytuanta odrzuciła objęcie kobiet prawami człowieka, co skłoniło Olimpię de Gouges do opublikowania Deklaracji praw kobiety i obywatelki we wrześniu 1791.

1991Linus Torvalds, ur. 28 grudnia 1969 w Helsinkach – fiński programista opublikował na grupie dyskusyjnej comp.os.minix informację o powstaniu nowego systemu operacyjnego Linux. Linus jest synem dziennikarza i polityka Nilsa Torvaldsa. Mieszka w Portland w stanie Oregon (Stany Zjednoczone), z żoną Tove (byłą mistrzynią Finlandii w karate) i trzema córkami: Patricią, Mirandą i Danielą. Mało kto z niefachowców wie, jak powszechny jest ten system. Wystarczy powiedzieć, że popularny w smartfonach Android, to też jego odmiana. Znajdziemy go również w popularnych telewizorach, nie mówiąc już o zastosowaniach w „prawdziwej” informatyce.

27 sierpnia

1783 – Jacques Charles wypuścił w Paryżu pierwszy balon napełniony wodorem.

1859 – Edwin L. Drake i William A. Smith w Titusville w Pensylwanii wydobyli po raz pierwszy ropę naftową przy użyciu odwiertu. Do tego czasu ropę pozyskiwano z naturalnych wycieków. W sumie – całkiem niedawno, a jak to zmieniło świat…

Wielokrotny rekordzista Guinnessa Joe Alexander wraz z certyfikatami ustanowienia rekordów oraz edycją księgi z 2014 roku

1955 – Ukazało się pierwsze wydanie Księgi Rekordów Guinnessa. Księga miała początkowo bawić sensacyjno-humorystycznymi informacjami bywalców piwiarni, z czasem stała się prestiżową publikacją w świecie. Odnotowuje rekordowe osiągnięcia w różnych dziedzinach, od ważnych po błahe, jak np. „największa porcja spaghetti spożyta jednorazowo”. Tytuł księgi wywodzi się od irlandzkiej rodziny Guinness, piwowarów, właścicieli browaru w Dublinie w XIX wieku. Dziś Guinness PLC z siedzibą główną w Londynie ma swoje oddziały w 120 krajach. I tak to rzecz pomyślana jako reklama zaczęła żyć własnym życiem.

28 sierpnia

ilustracja
Wydanie specjalne Scientifica z czasów, gdy jeszcze był własnością Amerykanów

1845 – Ukazało się pierwsze wydanie najstarszego amerykańskiego miesięcznika popularnonaukowego „Scientific American”. Obecnie Scientific wydawany jest w 18 wersjach językowych – w tym polskiej jako Świat Nauki – w łącznym nakładzie przekraczającym milion egzemplarzy. Adresowany jest do wykształconych czytelników interesujących się problemami nauki lub specjalistów dziedzin wymagających poglądowych wiadomości interdyscyplinarnych czy też wiadomości na temat prototypowych/nowatorskich hipotez bądź projektów. Został założony przez Rufusa Portera, początkowo jako jednostronicowa ulotka. Jego głównym celem w pierwszych latach było informowanie o pracach Amerykańskiego Biura Patentowego. Mało kto wie, że Scientific jest od 1986 roku własnością … niemieckiego koncernu wydawniczy Holtzbrinka.

1859 – Rozpoczęła się największa dotąd zaobserwowana burza słoneczna. Ta burza słoneczna była przyczyną jednej z najbardziej intensywnych burz magnetycznych na Ziemi w dotychczasowej historii, a rozpoczęła się ona 2 września. Zaburzenia ziemskiego magnetyzmu spowodowały awarie sieci telegraficznych w całej Europie i Ameryce Północnej, a nawet okazjonalne zapalanie się od iskier papieru w telegrafach. Mimo odłączenia baterii indukowany prąd był na tyle silny, iż pozwalał na przesyłanie wiadomości telegraficznych. Dziś coś takiego byłby globalnym kataklizmem. Burza wielkości tej, która wystąpiła w 1859 roku mogłaby zniszczyć cały system energetyczny krajów uprzemysłowionych. Spalone transformatory nie mogą być naprawione, trzeba je wymienić na nowe, a czas produkcji jednego wynosi ok. 12 miesięcy, pod warunkiem, że fabryka ma zapewnione dostawy surowca i energii, na co w takich warunkach trudno liczyć. Słowem: bye, nasza cywilizacjo. Pandemia to przy tym śmieszny pryszcz.

1932 – Franciszek Żwirko i Stanisław Wigura na samolocie RWD-6 wygrali międzynarodowe zawody lotnicze Challenge w Berlinie. Zostali bohaterami narodowymi. Dziś prawdopodobnie ten wyczyn byłby opisany drobnym drukiem w kolumnach sportowych gazet.

29 sierpnia

1831 – Brytyjski fizyk Michael Faraday odkrył zjawisko indukcji elektromagnetycznej. Przypomnę, że to zjawisko powstawania siły elektromotorycznej w przewodniku na skutek zmian strumienia pola magnetycznego. Zmiana ta może być spowodowana zmianami pola magnetycznego lub względnym ruchem przewodnika i źródła pola magnetycznego. Jest to obecnie jedna z podstawowych metod pozyskiwania elektryczności.

1885 – Niemiec Gottlieb Daimler uzyskał patent na pierwszy motocykl.

1893 — Wydano amerykański patent no 504,038. Otrzymał go niejaki Whitcomb L. Judson. Przedmiot patentu? Niby nic, ale… suwak, czyli zamek błyskawiczny.

30 sierpnia

1740 – Urodził się David Bushnell (zm. 1824 w Warrenton) – amerykański wynalazca, twórca pierwszego okrętu podwodnego, który znalazł zastosowanie w walce. Był to skonstruowany w 1775 roku okręt Turtle, zbudowany z drewna dębowego wzmocnionego metalem, w formie jednoosobowej szczelnej jajowatej kapsuły, napędzanej ręcznie za pomocą korby połączonej ze śrubą napędową. Jedyny członek załogi obsługiwał też mniejszą śrubę pionową do ruchu okrętu w pionie oraz ster kierunku. Na górze okrętu znajdował się świder, którym członek załogi miał się wwiercić w drewniane dno atakowanego okrętu i przymocować do niego minę, odpalaną za pomocą mechanizmu zegarowego. Turtle został użyty w akcji przeciw brytyjskiemu okrętowi HMS Eagle w nocy z 6 na 7 września 1776 przez sierżanta Ezrę Lee, lecz umieszczenie miny pod okrętem nie udało się.

1919 – Urodził się Maurice Ralph Hilleman (zm. 11 kwietnia 2005) − amerykański mikrobiolog, wakcynolog, twórca szeregu szczepionek. Opracował ponad 30 szczepionek, w tym osiem z czternastu najczęściej używanych na świecie. Jest m.in. twórcą szczepionek przeciw wirusom odry, ospy wietrznej, świnki, różyczki, dwoince zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, dwoince zapalenia płuc oraz kombinowanej szczepionki przeciw odrze, różyczce i śwince (MMR). Zapoczątkował także badania nad szczepionkami przeciw wirusowi zapalenia wątroby typu A (HAV) i wirusowi zapalenia wątroby typu B (HBV). W swoich badaniach nad wirusami odkrył kilka ich rodzajów i zaobserwował zmiany genetyczne wirusa grypy.

ilustracja
Płk dr Guion S. Bluford

1983Guion Stewart Bluford (ur. 22 listopada 1942) – amerykański inżynier lotniczy i kosmiczny oraz astronauta, został pierwszym czarnoskórym Amerykaninem w kosmosie. Latał potem w kosmos wielokrotnie. Ostatnią jego misją była STS-53 od 2 do 9 grudnia 1992. Łącznie spędził w kosmosie 28 dni, 16 godzin i 33 minuty. Opuścił NASA 15 czerwca 1993. Ma stopień wojskowy pułkownika i tytuł naukowy doktora Uczestniczył w 144 lotach bojowych w Wietnamie. Poza tym jest certyfikowanym płetwonurkiem.

31 sierpnia

1935 – Radziecki górnik Aleksiej Stachanow (1906-1977) podczas jednej zmiany wykonał 1475% normy (tj. wydobył 102 m³ węgla). Został wykreowany w ZSRR na przełomie lat 30. i 40. XX wieku na prekursora ruchu stachanowskiego, czyli przodownictwa pracy. Bicie rekordu było pomysłem szefa zakładowej organizacji partyjnej a wymyślone zostało w celu uratowania kierownictwa zakładu przed zesłaniem do obozu pracy, gdyż kopalnia ta od kilku lat miała problemy z realizacją planów i była jedną z najmniej wydajnych w Donbasie. W efekcie Stachanow stał się bohaterem, ale za czasów Chruszczowa popadł w niełaskę. Jego losy były ogromnie skomplikowane i dramatyczne, a życiorys wręcz nadaje się na film. Sensacyjno-polityczny.

1990 – W Berlinie podpisano układ między RFN a NRD o ustanowieniu jedności kraju, który wszedł w życie 3 października tego roku. A większość ludzi sądzi zapewne, że nastąpiło to automatycznie po obaleniu Muru Berlińskiego. Cóż, to już 30 lat, minęło pokolenie…

J. Rotblat – zdjęcie z identyfikatora z Lois Alamos, z okresu pracy nad bombą atomową

2005 — Zmarł Józef Rotblat (ur. 4 listopada 1908 w Warszawie) – angielski i polski fizyk, doktor fizyki UW, radiobiolog, współtwórca pierwszej bomby atomowej. Założyciel i lider pacyfistycznego ruchu naukowców Pugwash, laureat Pokojowej Nagrody Nobla (1995). Od 1966 był członkiem zagranicznym Polskiej Akademii Nauk, w 1996 PAN przyznała mu Medal im. Kopernika. Dziś piętnastolecie jego śmierci. Wspomni ktoś poza nami, że mamy takiego noblistę – i czemu zapewne nie, koteczku?

1 września

1882Ludwik Waryński założył pierwszą polską partię socjalistyczną (właściwa nazwa Socjalno-Rewolucyjna Partia Proletariat lub Międzynarodowa Socjalno-Rewolucyjna Partia Proletariat – opierała się na założeniach marksizmu, anarchizmu i ideologii rosyjskiej Narodnej Woli; w historiografii PRL zwana również „I Proletariatem” lub „Wielkim Proletariatem”) funkcjonującą w kraju do 1886 roku. Jej pięciu działaczy zostało straconych przez władze carskie. Do dziś nie udało się go zdekomunizować, choć próby były.

1898 — W rozprawie datowanej tego właśnie dnia sławny brytyjski fizyk Ernest Rutherford (1871-1937) użył po raz pierwszy nazw „alfa” i „beta” dla dwóch rodzajów promieniowania, wytwarzanego przez niektóre pierwiastki. Badając zachowanie pierwiastków radioaktywnych udowodnił, że źródłem promieniowania tych pierwiastków jest spontaniczny rozpad promieniotwórczy. W roku 1908 otrzymał za to odkrycie Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii.

Ilustracja
Kadafi w roku 2009

1969 – W Libii doszło do wojskowego zamachu stanu. Muammar al-Kadafi, po obaleniu króla Idrisa I i proklamowaniu Libijskiej Republiki Arabskiej, przejął władzę w kraju. Ten sobie nadyktatorzył! Władał krajem do roku 2011, ale skończył marnie, zlinczowany przez tłum po ataku lotniczym NATO, w którego czasie został ranny.

Wyszperał

Bogdan Miś

Wszystkie ilustracje i fakty pochodzą z zasobów Wikipedii. Opinie i komentarze autora.

Print Friendly, PDF & Email

Print Friendly, PDF & Email
Bogdan Miś

Urodzony w 1936 roku dziennikarz popularnonaukowy. Z wykształcenia matematyk. Długoletni wykładowca szkół wyższych.